Biyografi

Gelenbevi İsmail Efendi Matematiğe Katkıları

Gelenbevi İsmail Efendi Matematiğe Katkıları, güncel bilgiler bölümümüzde Gelenbevi İsmail Efendi Matematiğe Katkıları başlığı altında detaylı bilgiler vermek istedik. Gelenbevi İsmail Efendi Matematiğe Katkıları haberimizin detayları..

Gelenbevi İsmail Efendi Matematiğe Katkıları

Gelenbevi İsmail Efendi Matematiğe Katkıları

Türk matematikçilerinden birisi olan İsmail Gelenbevi 1730″da Gelenbe (Manisa) da doğdu. Öğrenimini Manisa ve İstanbulda yaptı. Çağında ayaklı kütüphane adı verilen Mehmed Emin Efendi’den dersler aldı.

Müderris (profesör) oldu. Mühendishane-i Hümâyun (Teknik Üniversite)de hocalık yaptı. 3. Selim zamanında padişahın sevgisini kazandı. Bundan dolayı ölümünden bir yıl kadar önce Fener kadılığına tayin edildi. Bu vazifeyi bir sene kadar yürüttükten sonra vefat etti.

İçindekiler

  • 1 Gelenbevi İsmail Efendi İlmi Kişiliği 

    • 1.1 Osmanlılarda Logaritma 
    • 1.2 Gelenbevi İsmail Efendi Eserleri 

      • 1.2.1 Hesüb’ül Küsurat 
      • 1.2.2 Kitüb’ül Merasıd 
      • 1.2.3 Şerh-i Cedavil-i Ensab (Altı Ondalıklı Logaritme Cetvelleri Açıklaması) 
      • 1.2.4 Adla-i Müsellesat (Üçgenlerin Kenarları) 

Gelenbevi İsmail Efendi İlmi Kişiliği 

İsmail Gelenbevi verdiği eserlerle ilmi üstünlüğünü ilim dünyasına kabul ettirmiş bir ilim adamımızdır. Salih Zeki Bey, Âsar-ı Bakiye’sinde ondan övgülerle bahseder, (Hesab’ül Küsur) adlı eseriyle matematikteki kudret ve şöhretini gösterdiğinden söz eder.

Cevdet Paşa, İsmail Gelenbevi’nin Burhan adlı kitabını överek: (Eğer Gelenbevi hoca olmasaydı, o asrın bilgilerine &lir ortada hiçbir şey olmayacaktı.) der. Onun ilmi üstünlüğünü dile getirir. Gelenbevi’nin eski felsefe üzerine yazdığı Celal adlı haşiyesi medrese hocaları içinde ilmine kuvvetli bir delil olarak gösterilmektedir.

Osmanlılarda Logaritma 

Avrupa’da logaritmayla alakalı ilk eser İngiliz (İskoçya’lı) John Napler (1550-1617) aracılığıyla 1614 senesinde yayınlanmıştır. Logoritmanın Osmanlılara gelişi ise 1772 yılına rastlar. Üçüncü Ahmed zamanında, Paris’e giden 28. Mehmed Çelebi aracılığıyla Dominigue Cassini’nin astronomi tabloları (ziycleri) de elyazma halinde İstanbul’a getirilir. Bu eserin baş tarafında bulunan logaritma cetvelleri zamanın büyük matematikçisi Kalfazade İsmail Çınar aracılığıyla ilk defa olarak 1772’de tercüme edilir.

Gelenbevi’nin logaritmayla alakalı risalesi ise bu tarihten 8 yıl sonra kaleme alınmıştır. Gelenbevi bu eserinde logaritmanın bulunuş ve kullanılışını Osmanlılara anlatan ilk ilim adamıdır. Logaritma’da o kadar bilgi sahibidir ki Cevdet Paşa onun ile ilgili (Logoritmanın mucidi) diyecek kadar ileri gider. Tarihinde onun ilmi üstünlüğünü ifade eden şu hadiseye yer verir.

O tarihlerde bir Fransız bilgin İstanbul’a gelir ve Bab-ı Ali’ye logaritma cetvellerini sunar. Bununla Osmanlılarda bu ilmi bilen kimse bulunmadığını söylemek ister. Onu İsmail Efendi’ye gönderirler. İsmail Efendi’nin halini küçümseyen Fransız ilim adamı, (Falan zamana kadar cevabımı isterim) der.

Tekrar İsmail Efendi’nin evine geldiğinde onun logaritma cetvelleri ile ilgili yazdığı risalesiyle (ufak kitap, broşür) karşılaşır. Risalenin iki bölümden ibaret olduğunu görür. Birinci bölümde logaritma cetvellerinin icadından, ikinci bölümde ise bunların kullanılışından bahsedilmektedir. Fransız bilgin bu durum karşısında şaşırır kalır. Çünkü o devrede Avrupa matematik alanında bi hayli ileri gitmiştir.

İstanbul’da ise hala eski matematik bilgiler hükmünü sürdürmektedir. İsmail Efendi’nin ise logaritma ile ilgili bu kadarcık kısa bir zamanda risale yazacak kadar bilgiye sahip olması onu haklı olarak hayrete düşürmüştür. Nihayet Bab-i Aliye geldiğinde de İsmail Gelenbevi’nin zeka ve becerikliliğini övmüştür.

Bu adam, Avrupa’da olsa, ağırlığınca altın değeri olurdu, der, Daha sonra Fransız bilgine İsmail Efendi’nin kürk giyilmiş bir resmi verilir. Resme baktığı zaman Fransız: (Elhamdülillah kendimi samur kürk içinde gördüm), der. Şu hadise de İsmail Gelenbevi’nin matematikteki ilmi kudretini göstermektedir, 3. Selim zamanında Kağıthane’de askeri tatbikat yapılmaktadır. Gösteriler peşpeşe devam etmektedir. Humbaralar (toplar) atılmakta, fakat bir türlü hedefe isabet ettirilememektedir. Padişahın buna canı sıkılır: ülkede bunları doğru hesaplayacak biri yok mu? der.

Bunun üzerine Gelenbevi hocaya haber verirler. O da inceden inceye hesaplar yapar. Humbaraların durumunu doğrultur, hedefe isabet etmesini sağlar. Durumdan tatmin olan padişah Gelenbevi’ye tahsisat (ödenek) bağlattırır. Bu tahsisatı ardından Gelenbevi’nin torunları alırlar. Bu hadise Gelenbevi’nin matematiği tekniğe uygulamada ne kadar başarılı bir alim olduğunu göstermektedir. 1790?.da Vefat Etmiştir.

Gelenbevi İsmail Efendi Eserleri 

İsmail Gelenbevi Türkçe ve Arapça olmak üzere 35 eser vermiştir. Cebir, geometri, fizik, mantık, felsefe, usul-i din, münazara adabı gibi konuları içine olan bu eserleri içinde en mühimleri Bürhan adlı eseriyle Logaritmadan bahseden risalesidir. Eserlerinin bir kısmı Osmanlı medreselerinde (üniversiteleri) ders kitabı olarak okutulmuştur. Gelenbevi’nin matematikle alakalı mühim eserlerinden bir kısmını kısaca bunlardır:

Hesüb’ül Küsurat 

Geniş ve etraflı bir biçimde kaleme alınmıştır. Gelenbevi’nin matematik sahasındaki üstünlüğünü açıkça göstermektedir. Eserdeki yeni ve kolay çözüm şekilleri tamamen kendi zekasının eseridir. Eser beş bölümden meydana gelmektedir. İlk dört bölümde aritmetik kaideleri, tam sayılara dair işlemler, orantılar üzerine proplemler bulunmaktadır. Beşinci bölüm ise cebire ayrılmıştır, Eserin sonundaki tarihten 1785-1788 senelerı içinde yazıldığı anlaşılmaktadır.

Kitüb’ül Merasıd 

Matematik tarihi yönünden bi hayli mühim olan bu eser logaritmanın icad ve kullanılışından önce rubu tahtası ile trigonometrik katların nasıl hesaplandığını göstermektedir. Gelenbevi’nin eserinde bahsetti, bu rubu tahtası Avrupalıların (regle a calcu) dedikleri hesap cetvelini andırmaktadır. Gelenbevi bu rubu tahtasına trigonometri hatlarının toplama, çıkarma, çarpma ve bölme işlemlerinde kullanmaktadır.

Şerh-i Cedavil-i Ensab (Altı Ondalıklı Logaritme Cetvelleri Açıklaması) 

Logaritmanın ne olduğu ve nasıl kullanıldığı anlatılmaktadır. Eser matematik ve astronomide kullanılan altı ondalıklı logaritma cetvellerinden meydana gelmektedir. Logaritma değerlerinin ne yolla görülmektedirıldıği ve bu hususta nasıl bir metodun kullanılacağı açıklanmaktadır.

İki ayrı bölümden yaşanan eserin birinci bölümünde; sayılar, sinüs ve tanjantın, logaritmik değerlerin nasıl görülmektedirıldıği gösterilmektedir. İkinci bölümünde ise bu cetvellerin nasıl kullanılacağı anlatılmaktadır. 1788 senesinde kaleme alınan bu eser, Osmanlılarda logaritmayla alakalı ilk yazma eseri teşkil etmektedir.

Adla-i Müsellesat (Üçgenlerin Kenarları) 

Küçük bir risale olan bu eser trigonometrik bir düşünce içinde kaleme alınmıştır. 1805 senesinde yeniden bastırılan eser ders kitabı olarak okutulmuştur. Bu eserlerinin yanında Gelenbevi’nin şu ünlü eserleri de bulunmaktadır: Burhan, Fizik, Celal Haşiyesi, Mantık, Münâzara Adabı, Usül-ü Din, İmkan Risalesi, Vahdet-i Vücud, Tehzip Risâlesi, Kıble Risâlesi.

Paylaş

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

Başa dön tuşu